menuzydbiel.rtf - 21 kB
Dorota Wiewióra
KILKA UWAG O LOSACH SPOŁECZNOŚCI
ŻYDOWSKIEJ W BIELSKU-BIAŁEJ PO 1945 r.

I. Struktura organizacyjna społeczności żydowskiej w Polsce po II wojnie światowej.

Powiększ - 31 kBInformacje na temat Żydów uratowanych w okresie okupacji hitlerowskiej na terenie Polski są nie precyzyjne. Szacuje się, że ocalało od 30 do 150 tysięcy osób. Różnica wynika z braku wiarygodnych danych. W Centralnym Komitecie Żydów w Polsce (CKŻP) w czerwcu zarejestrowanych było 74 tys. osób żydowskiego pochodzenia. Z tego 5,5 tysiąca przybyło z obozów na terenie Niemiec, 13 tys. służyło w wojsku, najprawdopodobniej ok. 30 tys. przybyło w ramach repatriacji albo samodzielnie z zachodnich republik Związku Radzieckiego. Ostatni spis ludności żydowskiej przeprowadzono w marcu 1949 r. Do rejestracji zgłosiło się ponad 95 tys. osób. Najwięcej ludności żydowskiej po wojnie było rozmieszczonych w województwie łódzkim oraz na obszarze Górnego i Dolnego Śląska.

Rozproszenia Żydów na terenie Polski wymusiło konieczność powołania do życia Wojewódzkich Komitetów Żydowskich. W miejscach, dokąd powróciła większa ilość Żydów powstawały Komitety Żydowskie (KŻ). Tak było i w Bielsku-Białej, z tym że tutejszy KŻ, jako chyba jedyny w Polsce podporządkowany był dwom różnym Wojewódzkim KŻ, gdyż Bielsko podlegało Katowicom, zaś Biała Krakowowi. Głównym zadaniem Komitetów Żydowskich była organizacja domów noclegowych, uruchamianie kuchni wydających gorące posiłki, zapewnienie dla nich mieszkań, opieki zdrowotnej, żłobków, łaźni itd. Drugi etap działalności zakładał stworzenie nowo przybyłym warunków do pracy i zatrudnienia, pomoc w emigracji tym, którzy się na to zdecydują. Działalność KŻ finansowana była z funduszów pochodzących ze zbiórki wśród Żydów zamieszkałych w kraju oraz za granicą (JOINT) i w niewielkim stopniu z Państwowego Urzędu Repatriacyjnego.

Powiększ - 32 kBCKŻP był instytucją na wskroś świecka, która nie uzurpowała sobie prawa do działalności religijnej. W lutym 1945 r. powstały żydowskie zrzeszenia religijne, które obok CKŻP reprezentowały mniejszość żydowską wobec państwa polskiego i ośrodków zagranicznych. Działalność żydowskich zrzeszeń religijnych zalegalizowało Ministerstwo Administracji Publicznej okólnikiem z 6.II.1945 r., który jako główny obowiązek żydowskich zrzeszeń religijnych przedstawiał "umożliwienie obywatelom wyznania mojżeszowego swobodnego wykonywania ich praktyk religijnych, zgodnie z art. 111 konstytucji". Rok później (6.II.1945 r.) nastąpiła zmiana nazwy zrzeszeń religijnych na żydowskie kongregacje wyznaniowe. W 1947 r. zarejestrowano 80 kongregacji terenowych, które były zgrupowane w pięciu okręgach wyznaniowych: warszawskim, łódzkim, krakowskim, katowickim i wrocławskim. Kongregacje oprócz działalności religijnej opiekowały się cmentarzami, prowadziły kuchnie koszerne, łaźnie rytualne, domy noclegowe, organizowały kolonie letnie i zimowe dla dzieci religijnych Żydów, wykupywały dzieci żydowskie uratowane podczas okupacji przez rodziny chrześcijańskie. Kongregacje terenowe miały bardzo rozbudowane wydziały opieki społecznej, zapewniając opiekę ludziom starym i chorym. Liczby członków kongregacji nie można ustalić, gdyż uważano, że Żyd biorący udział w modlitwach jest tym samym członkiem kongregacji i w związku z tym nie prowadzono rejestracji.

Powiększ - 29 kBW dniach 9-10.VIII.1949 r. odbył się Ogólnokrajowy Zjazd Delegatów żydowskich kongregacji wyznaniowych w Polsce, na którym to kongregacje zrzeszyły się w Związek Religijny Wyznania Mojżeszowego w Polsce, jako nową organizację Żydów w Polsce. Na III Zjeździe Związku Religijnego Wyznania Mojżeszowego, który odbył się w dniach 18-19.XI.1991 r. dokonano zmiany nazwy tej organizacji na Związek Gmin Wyznaniowych Żydowskich w Rzeczpospolitej Polskiej.

W powojennej Polsce oprócz CKŻP i kongregacji wyznaniowych w latach 1944-1950 istniało 11 żydowskich partii politycznych. Funkcjonowało żydowskie szkolnictwo powszechne, ogólnokształcące i zawodowe, to ostanie prowadzone przez Organizację Rozwoju Twórczości Przemysłowej, Rzemieślniczej i Rolniczej (ORT). Wydawano gazety w języku polskim, hebrajskim i jidisz, działały żydowskie kluby sportowe. Na zjeździe w dniu 23.XI.1947 r. powstało Żydowskie Towarzystwo Kultury, które w 1950 r. połączyło się z CKŻP w jedną masową organizację noszącą nazwę Towarzystwo Społeczno-Kulturalne Żydów w Polsce, które działa do dziś. Opiekę medyczną nad ludnością żydowską sprawowało Towarzystwo Opieki Zdrowotnej (TOP).

Powiększ - 34 kBPowstanie niepodległego państwa żydowskiego w 1948 r. przyniosło zmiany zagrażające istnieniu polskiego skupiska żydowskiego w dotychczasowej formie. Decyzją Komitetu Centralnego PZPR z 13.IX.1949 r. umożliwiono osobom narodowości żydowskiej emigrację do Izraela. Ponieważ 80 % członków partii żydowskich wyraziło chęć wyjazdu Ministerstwo Administracji Publicznej zlikwidowało działalność wszystkich żydowskich partii politycznych. W ślad za zmienioną sytuacją międzynarodową i postępującą stalinizacją kraju poszły działania administracyjne ograniczające swobodę rozwoju instytucji żydowskich. Zaczęto zamykać hebrajskie szkoły oraz kibuce, usunięto Żydów z istotnych stanowisk państwowych. Kolejna fala emigracji w końcu lat 60-tych, spowodowana rozgrywkami politycznymi wewnątrz kierownictwa PZPR i próbami sprowokowania nastrojów antysemickich doprowadziła do zmniejszenia liczby społeczności żydowskiej w Polsce do kilku, może kilkunastu tysięcy osób, z trudem podtrzymujących istnienie ostatnich instytucji nawiązujących do tysiącletniej tradycji współżycia dwóch narodów, polskiego i żydowskiego, we wspólnej ojczyźnie.

II. Społeczność żydowska Bielska-Białej po II wojnie światowej.

Powiększ - 51 kB Komitet Żydowski w Bielsku-Białej rozpoczął działalność wkrótce po zajęciu miasta przez Armię Radziecką. Pierwsze osoby zarejestrowały się w KŻ 13.III.1945 r., do końca kwietnia zgłosiło się już 261 osób. We wrześniu ich liczba przekroczyła tysiąc, do końca 1945 r. zapisano w rejestrze KŻ 1589 osób. Ogółem do dnia 13.III.1951 r. zarejestrowało się w KŻ w Bielsku-Białej 3366 osób. W początkowym okresie najwięcej przybywało Żydów powracających z obozów koncentracyjnych w Oświęcimiu, Częstochowie, Kratzau (ob. Chrastava w Czechach), Gross-Rossen i innych. Ogółem z obozów śmierci powróciło do Bielska 841 Żydów. Z wojska wróciło 120 Żydów, z czego 6-ciu służyło w Armii Czerwonej, z partyzantki - 7. Na "aryjskich papierach" przeżyło wojnę 22 osoby, z czego jedna w Mikuszowicach pod Bielskiem. Część z zarejestrowanych w KŻ osób była w Bielsku-Białej tylko przejazdem, kierując się dalej na zachód. Większość jednak jako miejsce zamieszkania przed wybuchem wojny podawała Bielsko, Białą oraz miejscowości, które obecnie znajdują się w granicach dawnego województwa bielskiego. Najwięcej wróciło osób zamieszkałych wcześniej w samym Bielsku (421) oraz w Białej (179), następnie z miejscowości, w których przed wojną istniały samodzielne gminy żydowskie lub silne skupiska Żydów, takich jak Cieszyn, Czechowice i Dziedzice, Skoczów, Oświęcim, Wadowice, Andrychów. Najliczniejszą grupę powracających stanowili przedstawiciele zawodów rzemieślniczych: fryzjerzy, krawcy, ekspedienci, kupcy. Niewiele wróciło inteligencji (lekarzy, adwokatów, nauczycieli). Zarejestrowało się w KŻ czterech rabinów, dwóch z Sanoka, jeden z Halicza, czwartym był urodzony w Białej (28.X.1918 r.) rabin Izaak Stern. Zamieszkiwał on przy ul. Krasińskiego 23, a do miasta przybył 24.VII.1946 r. z Rosji.

Powiększ - 39 kBTeren działania KŻ w Bielsku-Białej obejmował, poza tymi miastami, także Cieszyn, Skoczów, Dziedzice, Strumień, Ustroń, Wisłę, Zebrzydowice, Kęty, Andrychów, Szczyrk i Bystrą. W dniu 17.IV.1945 r. odbyło się walne zebranie ludności żydowskiej, na którym wybrano Zarząd KŻ w składzie: Hugon Bachner, przewodniczący, Henryk Karter, zastępca przewodniczącego oraz Zygfryd Rapaport, kasjer. Oprócz nich w KŻ pracowało jeszcze 6 osób. W pierwszym okresie swojej działalności bielski KŻ skoncentrował się na zapewnieniu wszystkim przybyłym Żydom noclegów oraz wyżywienia. Siedziba KŻ mieściła się w budynku przy ul. Mickiewicza 21, natomiast stołówka przy ul. Mickiewicza 26. Pierwsze posiłki wydano 14 maja 1945 r. Żywność otrzymywano z Wojewódzkiego KŻ oraz z zasobów miejskich. KŻ zajmował się także pomocą dla osób podróżujących transportami kolejowymi. Na dworcu głównym zorganizowano punkt wydawania żywności i materiałów opatrunkowych oraz lekarstw.

W maju 1945 r. wdowa po Leopoldzie Matznerze, właścicielu pensjonatu "Beskid" w Szczyrku wyraziła zgodę na przeznaczenie budynku dla potrzeb ośrodka wypoczynkowego. Jego pierwszą kierowniczką została Alina Buchwald. KŻ czynił starania o zwrot budynku Fundacji Simachowicza w Jaworzu, w którym przed wojną mieścił się Dom Starców. Niestety, budynek ten zajęła gmina Jaworze i nie udało się go odzyskać. Natomiast w budynku przy ul. Mickiewicza 22 w Bielsku, który przed wojną stanowił własność żydowskiej gminy wyznaniowej, otwarto Dom Dziecka. Nowe władze zajęły też inne nieruchomości będące przed wojną własnością żydowskiej gminy wyznaniowej w Bielsku, włącznie z cmentarzem, który pozostawiono jednak w zarządzie miejscowej społeczności żydowskiej.

Powiększ - 31 kBWzorem innych miast utworzono w Bielsku-Białej Organizację Rozwoju Twórczości (ORT) oraz Towarzystwo Ochrony Zdrowia (TOZ). W ramach TOZ uruchomiono w budynku przy ul. Mickiewicza 43 przychodnię lekarską. Zatrudniono w nich dwóch lekarzy (byli to dr Tramer i dr Reach) oraz pielęgniarkę Stellę Metzendorf. Przychodnia przyjmowała pacjentów do 1950 r. W ramach kursów organizowanych przez ORT ludność żydowska zdobywała uprawnienia do pracy w zawodach szewca, krawca, szklarza, mechanika samochodowego i in. ORT istniał do 1960 r., a jego ostatnim kierownikiem był p. Maksymilian Metzendorf. Istotną sprawą dla ludności żydowskiej było stworzenie możliwości dla działalności religijnej. Dlatego 14.VIII.1945 r. odbyło się zebranie, na którym wyłoniono władze Zrzeszenia Religijnego w Bielsku-Białej, które po roku przekształciło się w kongregację. Kolejnymi przewodniczącymi byli: Markowicz, Kellermann, Herman, Ginsburg, Edelman oraz M. Metzendorf do 1993 r. Wtedy to kongregację przekształcono w Gminę Wyznaniową Żydowską i przyporządkowano gminie wyznaniowej w Katowicach. Od 1995 r. istnieje samodzielna Gmina Wyznaniowa Żydowska w Bielsku-Białej.

W związku z tym, że na terenie miasta nie zachowała się żadna synagoga, salę modlitw urządzono w prywatnym budynku przy ul. Mickiewicza 26, gdzie funkcjonuje do dzisiaj. Członkowie Kongregacji, a potem gminy sprawowali nadzór nad cmentarzem żydowskim przy ul. Cieszyńskiej 92. W 1950 r. powstało w Bielsku-Białej Towarzystwo Społeczno-Kulturalne Żydów, które działa do dnia dzisiejszego. Głównym celem TSKŻ w pierwszych latach po powstaniu było prowadzenie szkoleń ideologicznych, zajęć kulturalnych dla dzieci i dorosłych, kursów, np. gospodarstwa domowego, kroju i szycia. Bardzo aktywnie działało kółko teatralne prowadzone przez małżeństwo państwo Zitzmanów. W latach 60-tych, kiedy w mieście pozostało niewielu Żydów, działalność TSKŻ ograniczyła się do organizowania imprez artystycznych, odczytów oraz wspólnego spędzania czasu. W 1956 r. w TSKŻ w Bielsku-Białej zarejestrowanych było 469 Żydów. Wielu wyjechało po 1968 r. W chwili obecnej w Gminie Wyznaniowej Żydowskiej zarejestrowanych jest 50 osób z całego województwa bielskiego. Są oni jednocześnie członkami TSKŻ.


(Tekst pochodzi z publikacji "Żydzi w Bielsku, Białej i okolicy" pod red. J. Polaka i J. Spyry, Bielsko-Biała 1996).


menuna początekzydbiel.rtf - 21 kB
Stowarzyszenie OLSZÓWKA  -  al. Armii Krajowej 141/55  -  43-300 Bielsko-Biała
tel. 0..33 816 11 96  -  e-mail : olszowka@free.ngo.pl  jacek@olszowka.most.org.pl