HISTORIA ŻYDÓW I KIRKUTU W KROŚNIE

Pierwsi Żydzi w Krośnie
Trudno jest ustalić, kiedy w Krośnie pojawili się Żydzi. Pierwsze wzmianki o nich pochodzą z pierwszej połowy XV wieku i dotyczą działalności dwóch braci - Nachema i Lazara z Ransburga - Władysław Jagiełło zezwolił im osiedlić się w Krośnie.
Ludności wyznania mojżeszowego zamknięto ostatecznie dostęp do miasta w 1569 roku, kiedy Krosno uzyskało przywilej królewski de non tolerandis judeis. W 1700 roku Rada Miasta Krosna wydała uchwałę, w której stwierdzano, że "ograbienie lub zabicie Żyda z Rymanowa nie podlega karze". Od końca XVII do połowy XIX wieku nie osiedlił się na stałe w mieście prawdopodobnie żaden Żyd.

Osiedlanie się Żydów w Krośnie i ich codzienne zajęcia
Pierwsze oficjalne wzmianki o ludności wyznania mojżeszowego zamieszkującej Krosno w XIX wieku pochodzą z 1851 roku. Silny ruch osadniczy przypada na lata dziewięćdziesiąte XIX i pierwsze dziesięciolecie XX wieku. W 1910 roku Żydzi stanowili ponad 28% mieszkańców miasta. Podstawowym zajęciem ludności żydowskiej był handel bydłem, zbożem i innymi produktami rolniczymi, futrami, skórami, materiałami budowlanymi, maszynami rolniczymi oraz wyrobami rzemieślniczymi produkcji krajowej. Gmina żydowska
Żydowska organizacja gminna zapewniała Żydom zaspokajanie potrzeb religijnych. Samodzielna gmina wyznaniowa w Krośnie została utworzona 1 stycznia 1900 roku i obejmowała swym zasięgiem 37 miejscowości. Wyboru rabina dokonano w 1904 roku, został nim Samuel Ozon Fuhrer. Materiały archiwalne wskazują, że był on jedynym rabinem w Krośnie, który sprawował swoją funkcję do 1939 roku.

Pierwsza wojna światowa i lata międzywojenne
Z Krosna do Związku Strzeleckiego należało dwóch Żydów, trzech było legionistami. Gmina żydowska w Krośnie popierała ruch narodowowyzwoleńczy Polaków przez udział w uroczystych obchodach polskich rocznic narodowych i innych ważnych dla Polaków wydarzeń.
W 1938 roku Krosno zamieszkiwało 14752 osoby, w tym 12023 chrześcijan i 2729 Żydów, którzy stanowili 18,5% mieszkańców. Największymi skupiskami ludności żydowskiej był rynek oraz ulice: Blich, Forteczna, Franciszkańska, Ordynacka, Piłsudskiego, Słowackiego i Sienkiewicza. Żydzi zamieszkujący centrum miasta byli również właścicielami większości znajdujących się tam budynków, co często budziło niechęć do nich ze strony ludności polskiej. Nastroje antyżydowskie zapanowały w Krośnie w latach 1936-1938, co związane było z walką o wpływy społeczne endecji. Warto wspomnieć też o pierwszej w okolicy stacji benzynowej, którą w 1928 roku otworzyły w mieście Chanie Just i Diana Landau.

Życie kulturalno - społeczne Żydów w Krośnie
Bardzo ważną rolę w społeczności żydowskiej odgrywało szkolnictwo. Edukacja dzieci i młodzieży wyznania mojżeszowego odbywała się zarówno w szkołach świeckich jak i religijnych. Młodzież wolny czas spędzała najczęściej w organizacjach młodzieżowych i klubach sportowych Gideon i Makabi, które prowadziły m.in. sekcje gimnastyki, lekkoatletyki i piłki nożnej.

Lata II wojny światowej i eksterminacja Żydów
Już od pierwszych dni wojny ludność żydowska uciekała z miasta. Dla tych, którzy pozostali w mieście okupant w 1940 roku powołał Judenrat, instytucję o charakterze administracyjnym. Władze hitlerowskie objęły przymusem pracy wszystkich żydowskich mieszkańców miasta w przedziale wiekowym 14-60 lat. Część osób żydowskiego pochodzenia była zamknięta w specjalnie założonych obozach pracy - w Krośnie od sierpnia 1942 roku istniał obóz przymusowej pracy, który podlegał wojskowej komendanturze Luftwaffe.
Pierwszej zbrodni dokonały oddziały Wehrmachtu, które w kilka dni po wkroczeniu do Krosna rozstrzelały w lesie w Warzycach 12 Żydów pochodzących z Krosna i Jasła. Największą falę wysiedleń w ramach tzw. "ostatecznego rozwiązania kwestii żydowskiej" przyniosły letnie miesiące 1942 roku. Pierwsza selekcja wśród żydowskiej ludności Krosna odbyła się 10 sierpnia 1942 roku. Selekcję wśród zebranych na miejskiej targowicy przeprowadzili członkowie krośnieńskiego gestapo. Część ludzi wywieziono do obozu w Bełżcu (około 1000 osób) i do rzeszowskiego getta, ludzi starych, chorych i dzieci wywieziono do lasów w okolicy Brzozowa i rozstrzelano. Na cmentarzu izraelickim w Krośnie rozstrzelano 120 Żydów. Tego samego dnia utworzono krośnieńskie getto, które obejmowało tylko jedną ulicę w mieście - ulicę Franciszkańską. Na jego terenie znajdowało się 12 piętrowych budynków, w których stłoczono około 600 osób. W dniu 4 grudnia 1942 roku hitlerowcy rozpoczęli likwidację getta. Żydów ze zlikwidowanego getta wywieziono do getta w Rzeszowie. Jesienią 1943 roku większość pozostałych jeszcze przy życiu krośnieńskich Żydów wraz z innymi mieszkańcami getta została wywieziona do obozu zagłady w Bełżcu i obozu karnego w Szebniach, skąd po 4 miesiącach pobytu wszyscy znaleźli się w KL Auschwitz-Birkenau.

Kultura materialna Żydów w Krośnie
Synagoga była miejscem modlitwy, nauczania, zebrań i posiedzeń kahału. Była usytuowana na zboczu stromego stoku z wejściem od strony ulicy Słowackiego. Po zamknięciu ludności w getcie w 1942 roku, okupanci urządzili w niej magazyny. W jej murach hitlerowcy rozstrzeliwali ostatnich ukrywających się żydowskich mieszkańców miasta. Synagoga przetrwała okres wojny, rozebrana została pod koniec lat czterdziestych.
Podczas ostatniej wojny przestały istnieć niemal wszystkie zabytki kultury materialnej Żydów w mieście. Po zniszczeniach w czasie działań wojennych i w latach powojennych synagogi i archiwaliów gminy żydowskiej jedynym materialnym śladem pobytu i działalności Izraelitów w Krośnie jest cmentarz.

Szczęśliwe ocalenie macew
W czasie wojny krośnieński kirkut został ograbiony z większości znajdujących się na nim nagrobków. Od zupełnego zniszczenia cmentarza uchroniło go zdecydowane działanie nielicznych krośnian wyznania mojżeszowego, którzy ocaleli z pogromu II wojny światowej i w 1946 roku odwiedzili rodzinne miasto i odzyskali skradzione macewy. Cmentarz pierwotnie był usytuowany na obrzeżach miasta. Obecnie nie wiadomo dokładnie, kiedy został założony. Niewątpliwie jego powstanie można powiązać z końcem XIX wieku. W okresie kiedy kirkut spełniał funkcję cmentarza grzebalnego, charakterystycznym jego elementem była tradycyjna kamienna macewa. Wszystkie one były ustawione w długich szeregach i skierowane na wschód. Cmentarz był ogrodzony murem, wejście prowadziło przez bramę, obok której prawdopodobnie znajdowało się miejsce do obmycia rąk dla osób uczestniczących w obrzędach pogrzebowych. Po miejscu tym nie został ślad, podobnie jak i po murowanym domu dozorcy.
Z liczącej około 2700 osób mniejszości żydowskiej w Krośnie pozostali przy życiu nieliczni.

Dzisiaj
Obecnie jedynym miejscem związanym z obecnością Żydów w Krośnie jest cmentarz. Położony jest na Zawodziu przy ulicy Goszczyńskiego - brama na cmentarz znajduje się od strony ul. ks. Sarny. Na cmentarzu zachowało się około 200 macew w różnym stanie. Najcenniejszy jest pomnik Bernarda Munza z 1930 roku przypominający swym kształtem złamaną jabłoń. Zbiorowa mogiła 120 Żydów rozstrzelanych w 1942 roku jest trudna do odnalezienia.
W lipcu 2002 roku na terenie cmentarza na ramach projektu "Wielokulturowość w Karpatach" prace porządkowe rozpoczęli członkowie Stowarzyszenia "Olszówka". Usunięto kilka ton śmieci, wykonano podstawowe prace ogrodnicze, odnowiono bramę, zamieszczono nowe tablice informacyjne, zabezpieczono studnię, wykonano fotograficzną inwentaryzację obiektu. Rozpoczęto również działania edukacyjne na terenie cmentarza - spotkania historyczne oraz terenowe lekcje szkolne dla młodzieży szkół średnich i gimnazjum. Prace porządkowe potrwają najprawdopodobniej do 2005 roku.

Dla poszukujących ciekawych informacji o krośnieńskich Żydach podajemy interesujący link http://www.shtetlinks.jewishgen.org/Krosno/krosno.htm
Godne polecenia są również dostępne publikacje:
- Andrzej Potocki, Żydzi w Podkarpackiem, Wydawnictwo Libra, Rzeszów 2004
- Elżbieta Rączy, Ludność żydowska w Krośnie do 1919 roku, Muzeum Rzemiosła w Krośnie, Krosno 1995, Biblioteka Krośnieńska, zeszyt 9
- Elżbieta Rączy, Ludność żydowska w Krośnie 1919 - 1939, Muzeum Rzemiosła w Krośnie, Krosno 1997, Biblioteka Krośnieńska, zeszyt 13
- Elżbieta Rączy, Ludność żydowska w Krośnie 1939 - 1946, Muzeum Rzemiosła w Krośnie, Krosno 1999, Biblioteka Krośnieńska, zeszyt 15

red. tekstu: Grzegorz Bożek, wrzesień 2004