menuskadzy.rtf - 19 kB
Opr. Paweł Klajmon
SKĄD ŻYDZI PRZYBYLI NA NASZE ZIEMIE ?

Powiększ - 43 kBŻydzi przybywali zarówno ze wschodu, jak i zachodu. Na lekcjach historii każdy z nas słyszał o Ibrahimie ibn Jakubie (czyli synu Jakuba). Ten żydowski podróżnik, kupiec i dyplomata z Hiszpanii w sprawozdaniu ze swej wyprawy z 956 roku wymienił Kraków i księcia Polan Mieszka. Ibrahim był jednym z wielu Radanitów podróżujących w średniowieczu po kraju Piastów. Już z końca XI wieku pochodzi wzmianka o osadzie żydowskiej w Przemyślu. Żydzi przybywali z Turcji, Krymu, Bliskiego Wschodu, Europy Środkowo-Wschodniej. Napływ Żydów z zachodu na ziemie polskie miał tło ekonomiczne i religijne.

Kolejne fale migracji związane były z epoką krucjat, z przejściowym wygnaniem Żydów z niektórych krajów Europy Zachodniej (Francji, Hiszpanii, krajów niemieckich). Nie bez znaczenia był również wzrost znaczenia mieszczaństwa w Europie Zachodniej, dla którego Żydzi od początku stanowili silną konkurencję. Wielkie klęski średniowiecza, jak najazd tatarski w XIII wieku i "czarna śmierć" (dżuma) w wieku XIV nie zahamowały osiedlania się Żydów na terenach przyszłej Rzeczypospolitej.

Społeczność żydowska nie stanowiła monolitu - wyodrębniły się trzy następujące grupy:
  • Sefardyjczycy - Żydzi z krajów śródziemnomorskich
  • Aszkenazyjczycy (z krajów niemieckich)
  • Orientalni (przybyli ze Wschodu).
I tak np. w XV w. w Zamościu istniały trzy synagogi - sefardyjska, aszkenazyjska i orientalna(!). Z czasem różnice pomiędzy tymi społecznościami uległy zatarciu.

Gdzie osiedlili się Żydzi ?

Oprócz wspomnianego wyżej Przemyśla, pierwsze osady żydowskie powstały w Kaliszu, Szamotułach, Gnieźnie, Płocku. Z czasem wyodrębniły się następujące większe ośrodki osadnicze: kaliski, poznański, krakowski, sandomierski, lwowski. W średniowieczu większość polskich Żydów zamieszkiwała ziemie zachodnie i środkowe. Dopiero w wieku XVI na większą skalę rozwinęło się osadnictwo żydowskie na Rusi Czerwonej. Z czasem to właśnie na kresach Rzeczypospolitej powstały najliczniejsze skupiska Żydów.

Kto sprzyjał Żydom ?

Od początku Żydzi zyskali przychylność rządzących - książąt i królów, później także bogatej szlachty. Już w 1263 roku książę Bolesław Pobożny wydał Statut Kaliski (tzw. Magna Charta), który zagwarantował im m.in. opiekę prawną na równi z chrześcijańskimi mieszczanami, bezpieczeństwo osobiste i majątkowe, swobodę działalności finansowej i religijnej, prawo posiadania własnego samorządu.

Powiększ - 31 kBZnana jest szeroko przychylność, jaką obdarzał Żydów król Kazimierz Wielki. Potwierdził on przywileje nadane przez Bolesława Pobożnego. Liczne legendy krążą na temat romansu władcy z Esterką, zainteresowanych odsyłamy chociażby do książki Ewy Basiury "Żydzi Polscy w legendzie i opowieści". Przychylność władców poparta wspomnianymi regulacjami prawnymi sprawiła, że Żydzi zyskali w Rzeczypospolitej szczególny status - stali się niejako piątym stanem w społeczeństwie (obok szlachty, mieszczaństwa, duchowieństwa i chłopstwa). Pod koniec XV wieku mieszkało ich w Polsce około 30 tysięcy.

Czym się zajmowali ?

Od początku Żydów obowiązywał surowy zakaz posiadania ziemi rolnej - spowodowało to ich osiedlanie się w miastach. Żydzi trudnili się głównie handlem, również rzemiosłem, często powierzano im także dzierżawę ceł, myt, przywilejów propinacyjnych (wyrobu alkoholu). Później częstym zajęciem stało się prowadzenie karczm i zajazdów. Szeroko rozpowszechniona wśród Żydów była lichwa - pożyczanie pieniędzy na procent, co z kolei przez długi czas zabronione było chrześcijanom.

Złoty Wiek Polskich Żydów.

Złoty Wiek Rzeczypospolitej był także Złotym Wiekiem Polskich Żydów. Polska stała się centrum żydowskiej diaspory, promieniującym wiedzą i religią na całą Europę. W Poznaniu i Krakowie ukształtowały się silne ośrodki studiów talmudycznych. Z czasem przekształcały się w jesziwy - miejsca wyższych studiów rabinackich. Szczególną sławę zdobył pochodzący z Kazimierza Mojżesz ben Israel Isserles, zwany Remu - najwybitniejszy talmudysta na ziemiach polskich. Atmosfera tolerancji religijnej i rozwój gospodarczy (a co za tym idzie zapotrzebowanie na kapitały) sprzyjały rozwojowi społeczności żydowskiej w Rzeczypospolitej. Rozwój otwierał możliwości błyskotliwej kariery - przykładem mogą być tu Michał i Abraham Ezofowiczowie.

Symbolem żydowskiej autonomii stał się powołany w 1582 roku Sejm Czterech Ziemstw (Waad) - parlament żydowski, ewenement na skalę europejską. Do kompetencji Sejmu należały m.in.: podział podatków na poszczególne kahały (gminy żydowskie), ustalanie wysokości procentu, regulacja dzierżaw, kwestie szkolnictwa, rozstrzyganie sporów religijnych. Siedzibą parlamentu był Lublin, obrady dokonywały się także w Jarosławiu i Tyszowcach.

Powiększ - 25 kBJednak sytuacja społeczności żydowskiej na naszych ziemiach daleka była od sielanki. W miarę wzrostu ich siły ekonomicznej potęgowały się nastroje niechęci wobec Żydów, głównie ze strony kupców i rzemieślników. Około 20 miast, w tym m. in. Żywiec, Biecz, Krosno i Jasło otrzymało przywilej "de non tolerandis Judaeis", zakazujący przebywania Żydom w mieście. Skutek był jednak najczęściej taki, że Żydzi przenosili się do najbliższej okolicznej gminy (np. z Krosna do Rymanowa i Dukli) lub tuż obok zakładali własne miasteczko (Zabłocie koło Żywca), z powodzeniem konkurujące z macierzystym. W połowie XVII wieku żyło w Rzeczypospolitej 350-500 tysięcy Żydów.

Gezerah - Wielka Katastrofa.

Lata 1648-1748 przeszły do historii Żydów jako stulecie "wielkiej martwoty". Szczególnie powstanie Chmielnickiego było dla tej społeczności czasem zagłady - zginęło wówczas ponad 130 tysięcy Żydów. Masowe wystąpienia antyżydowskie powtórzyły się w roku 1768 podczas tzw. koliwszczyzny, kiedy to zginęło 50 tys. osób wyznania mojżeszowego. Upadek miast pogarszał dodatkowo sytuację ludności żydowskiej, choć często to właśnie Żydzi okazywali się najsprawniejsi w dziele odbudowy. W wielu miasteczkach - szczególnie na Kresach - Żydzi zyskali zdecydowaną przewagę liczebną, która utrzymała się niejednokrotnie aż do II wojny światowej. Trudności gospodarcze i prześladowania przyczyniły się do rozwoju ruchu mesjanistycznego.

Chasydyzm był ruchem religijnym o silnym zabarwieniu społecznym. Odwoływał się do mistycznych tradycji religii żydowskiej; nakładał bardzo surowe reguły życia, jednocześnie nakazując radośnie chwalić wszechobecnego Boga w codziennym życiu, modlitwie i tańcu. Chasydzi skupieni byli wokół cadyków (hebr. caddik = sprawiedliwy). Stanowili zwarte społeczności, silnie opierające się tradycyjnemu judaizmowi. Chasydyzm powstał na Podolu i stamtąd rozprzestrzeniał się na zachód. W czasach zaborów zdecydowanie najwięcej chasydów żyło w Galicji.

Wiek XVIII to także narodziny żydowskiego oświecenia - ruchu pod nazwą Haskali. Intelektualiści żydowscy starali się pobudzić życie kulturalne i społeczne, wiążąc je z częściową asymilacją.

Upadek Rzeczypospolitej...

...oznaczał również pogorszenie się sytuacji polskich Żydów. Sejm Żydowski upadł trochę wcześniej - rozwiązano go w 1764 roku. Sejm Wielki obradujący w latach 1788-1792 zajmował się sprawą żydowską i nadał Żydom m.in. prawo gwarantujące im nietykalność osobistą. U schyłku I Rzeczypospolitej żyło na jej terenie ok. 800 tysięcy Żydów - z czego 2/3 w miastach, zajmując się głównie handlem, rzemiosłem i lichwą.

Czas zaborów.

Państwa zaborcze wprowadziły politykę dyskryminującą Żydów. Prusy i Austria ograniczały żydowską samorządność, handel i przedsiębiorczość, prowadząc jednocześnie akcję germanizacyjną i politykę skłaniającą Żydów do emigracji. Rosja carska wprowadziła znaczne restrykcje co do swobody przemieszczania się i osiedlania. Sytuacja nie wyglądał lepiej w Rzeczypospolitej Krakowskiej czy w Królestwie Polskim.

Powiększ - 98 kBPierwsze zwiastuny poprawy sytuacji Żydów przyniosła Wiosna Ludów w roku 1848. Jednak na pełne zrównanie praw trzeba było jeszcze poczekać. W Galicji przyznana w 1861 roku autonomia a ostatecznie konstytucja z roku 1867 zapewniły równość w prawie wszystkich obywateli bez względu na wyznanie. Odtąd Żydzi zyskali prawo nabywania nieruchomości, gospodarstw rolnych, prawo studiowania na wyższych uczelniach. Obok swych tradycyjnych zajęć Żydzi coraz częściej wybierać zaczęli wolne zawody, takie jak zawód lekarza czy prawnika. Często włączali się w życie lokalnych społeczności, zajmując eksponowane stanowiska we władzach miejskich czy gminnych. Znaczną rolę odegrali żydowscy fabrykanci i przemysłowcy, co szczególnie wyraźnie zaznaczyło się w miastach takich jak Łódź czy Bielsko. Tam też najwięcej było zwolenników asymilacji - zbliżenia czy wręcz identyfikacji kulturowej - przy czym dokonywała się ona przede wszystkim w kręgu kultury niemieckiej.

Jednocześnie ciągle liczna - szczególnie na prowincji - była społeczność ortodoksyjna. Z kolei coraz liczniejsi syjoniści, głosili konieczność modernizacji społeczności żydowskiej i przekształcenia jej w nowoczesny naród, posiadający własne państwo w Palestynie. Na tym tle dochodziło do licznych sporów z ortodoksami. Pod koniec XIX wieku samą Galicję zamieszkiwało ok. 800 tysięcy Żydów (Królestwo Polskie aż 1,3 mln).

W odrodzonej Polsce...

...liczba Żydów jeszcze wzrosła - w 1921 roku ich liczba wynosiła już 2,8 mln, by w latach trzydziestych przekroczyć 3 miliony - około 10% społeczeństwa II Rzeczypospolitej.

Na mocy tzw. małego traktatu wersalskiego z 1919 r. zagwarantowano Żydom w Polsce wolność wyznania i posługiwania się własnym językiem (jidysz), swobodę w zakresie zrzeszania się i oświaty oraz równe prawa obywatelskie. Gwarancje te potwierdziły obie konstytucje: z 1921 i 1935 roku.

Jednocześnie wielu Polaków ulegało nastrojom antysemickim. Nie powtarzały się co prawda pogromy, do jakich w wyniku posądzeń o sympatie proukraińskie i prokomunistyczne doszło we Lwowie i Pińsku tuż po odzyskaniu niepodległości (lub w podobnym czasie na Orawie) ale Żydzi stanowili przez cały czas obiekt ataków prasy i publicystyki o orientacji narodowej. W 2. połowie lat 30. sytuację pogorszyło wydanie zarządzeń dyskryminujących (1936 ograniczenie uboju rytualnego, 1937 dopuszczenie tzw. getta ławkowego na wyższych uczelniach). Wielu Żydów dotknął kryzys gospodarczy 1929-1935 (bojkot sklepów żydowskich). Zaostrzała się konkurencja między polskim a żydowskim drobnomieszczaństwem. Jednak mimo lokalnych ekscesów i przejawów dyskryminacji Polska pozostała największym skupiskiem ludności żydowskiej w Europie i jednym z bezpieczniejszych dla Żydów krajów tej części świata.
(...)

A potem?
.....potem wydarzyło się coś niewyobrażalnego. Coś strasznego.
I...

..."Nie ma już tych miasteczek, gdzie biblijne pieśni
Wiatr łączy z polską piosnką i słowiańskim żalem,
Gdzie starzy Żydzi w sadach pod cieniem czereśni
Opłakiwali święte mury Jeruzalem."

Antoni Słonimski - Elegia miasteczek żydowskich

(...)

Źródła:
- "Szlakiem żydowskich zabytków Podkarpacia"; pr. zbiorowa pod red. T. Olszańskiego; SKPB Warszawa 1985
- Wielka Internetowa Encyklopedia Multimedialna Onetu: http://wiem.onet.pl/wiem/


menuna początekskadzy.rtf - 19 kB
Stowarzyszenie OLSZÓWKA  -  al. Armii Krajowej 141/55  -  43-300 Bielsko-Biała
tel. 0..33 816 11 96  -  e-mail : olszowka@free.ngo.pl  jacek@olszowka.most.org.pl