menucygekspo.rtf - 18 kB
Adam Bartosz
CYGAŃSKA EKSPOZYCJA
W MUZEUM ETNOGRAFICZNYM W TARNOWIE

W Muzeum Etnograficznym w Tarnowie (które stanowi oddział Muzeum Okręgowego) została utworzona w 1990 r. stała ekspozycja kultury i historii Romów Cyganów. Kolekcja cyganologiczna w tym muzeum tworzona jest od 1979 r. Jest to jedyne muzeum w Polsce, które programowo gromadzi dokumentację i przedmioty związane z dziejami i kulturą Romów.1

Ekspozycja cyganologiczna zlokalizowana jest w 3 salach Muzeum Etnograficznego. W formie barwnych plansz eksponuje się tu m.in. drogi migracji Cyganów z Indii, rozmieszczenie i liczebność Cyganów w Europie, rozwój ich języka, kierunki i czas migracji do Polski i z Polski. W podobnej formie ilustrowane są dramatyczne dzieje prześladowań narodu cygańskiego, od antycygańskich dekretów z końca XV w. w krajach zachodniej Europy, poprzez ustawodawstwo wołoskie, uznające Cyganów za niewolników, aż po czasy hitlerowskiej eksterminacji, kiedy to - jak się oblicza - wymordowana została około połowa populacji Romów na terenach objętych polityką nazistowską. Ta część wystawy ilustrowana jest zarówno zdjęciami ofiar prześladowań, jak też mapą, która ukazuje liczby pomordowanych w poszczególnych regionach Europy.

Wystawa pokazuje specyficzną dla Polski funkcję królów cygańskich nominowanych przez urząd królewski i wójtów (starszych) cygańskich, których wyznaczali w swoich posiadłościach niektórzy feudałowie. Urząd "króla cygańskiego" znany był w Polsce od połowy XVII w. i przetrwał do lat 30. XX wieku. Ostatnim koronowanym publicznie w 1936 r. królem był Janusz Kwiek ze szczepu Kelderari.

Okres komunistyczny ilustrują kopie aktów zmierzających do osiedlenia Cyganów siłą, co ostatecznie dokonało się w Polsce w 1964 r.

Ostatni etap dziejów Romów - tworzenie się międzynarodowych organizacji romskich, powstanie symboli narodowych: hymnu, flagi - ilustrowany jest odpowiednio zdjęciami z kongresów romskich.

Dla zilustrowania zróżnicowania, jakie istnieje pośród Romów wystawa ukazuje różne rzemiosła i źródła dochodu, także związane z magią.

Poza salami ekspozycyjnymi urządzono na muzealnym dziedzińcu rodzaj cygańskiego skansenu, gdzie zgromadzono stare wozy cygańskie. Na sezon letni gromadzi się je wokół ogniska, rozpina się namioty i tak aranżuje się tradycyjne obozowisko cygańskie.

W tej scenerii odbywają się plenerowe imprezy organizowane przez Muzeum wespół z miejscowym Stowarzyszeniem Kulturalnym Romów. Dwukrotnie w ciągu roku organizuje się jednodniowe festiwale kultury romskiej, połączone na ogół ze spotkaniami z romskimi artystami, liderami, obchodami ważnych rocznic itp. Festiwalom tym towarzyszą też czasem konferencje na temat historii Romów czy obecnej ich sytuacji.

Ponieważ wystawa ta budzi duże zainteresowanie, wykonano 3 wersje wystaw ruchomych, przygotowanych na odpowiednich planszach z materiałów takich jak fotografie, reprodukcje, teksty, mapy itp. W zależności od możliwości finansowych i ekspozycyjnych, wypożyczając taką wystawę uzupełnia się ją o oryginalne eksponaty: narzędzia, stroje, sprzęty, naczynia, a także namioty czy wozy.

Jedna z wersji tej wystawy obwoźnej jest zaopatrzona w angielskie teksty i ta wystawa była eksponowana m.in. w Danii, Włoszech, Szkocji, Anglii, a także na międzynarodowych konferencjach w Polsce. Polskojęzyczne wersje wystawy są w nieustannym użyciu od 1994 r. i były eksponowane m.in. w Bułgarii, na Ukrainie oraz w wielu miejscowościach w Polsce.

Muzeum tarnowskie gromadzi wszelkie archiwalia i przedmioty związane z Romami. Eksponaty pozyskuje się od Romów w Polsce, a także organizując zagraniczne ekspedycje w celu zakupów eksponatów i zebrania dokumentacji, głównie fotograficznej. W archiwum muzealnym znajdują się zbiory fonograficzne, fotograficzne, filmowe, rękopisy, dokumenty. Interesujący jest zbiór wycinków prasowych, które są kompletowane od 1981 r. Jest to bardzo bogate źródło wiedzy, głównie na temat stereotypów dotyczących Cyganów, a także wszelakich zdarzeń z udziałem Cyganów i zamierzeń władz w stosunku do nich.

W pracy muzeum pomaga bliska współpraca ze Stowarzyszeniem Romów w Tarnowie, którego prezes Adam Andrasz jest współorganizatorem wielu projektów kulturalnych i artystycznych. Najbardziej widowiskowym projektem jest Tabor Pamięci Romów. Jest to projekt, którego celem jest integracja Romów wokół pamięci zagłady, edukacja młodego pokolenia Romów, przypomnienie tradycji wędrowania, poznawanie miejsc pamięci a także kreowanie nowej tożsamości romskiej o charakterze narodowym. Tabor Pamięci, to rekonstrukcja tradycyjnego taboru cygańskiego złożonego z muzealnych wozów, którym towarzyszą liczne samochody i wozy mieszkalne. Tabor ten przez kilka dni wędruje w regionie Tarnowa, odwiedzając miejsca, gdzie pochowano pomordowanych przez nazistów Romów.2

Utworzeniu stałej wystawy poświęconej dziejom i kulturze Romów przyświecały dwa generalne cele:

  • wzmocnienie tożsamości społeczności romskiej, poprzez ukazanie bogactwa historii, wagi przeszłości, wartości własnej kultury wobec innych kultur i wskazanie na wspólnotę dziejów różnych grup romskich rozproszonych po świecie,
  • ukazanie społeczności nieromskiej wartości romskiej kultury, jej bogactwa i wkładu w kulturę ogólnoeuropejską a także dramatycznych losów narodu, który był od wieków pod presją niechęci i nietolerancji, jednak zachował własną tożsamość.

* * *


Jak widać, Muzeum Etnograficzne w Tarnowie jest instytucją o charakterze dokumentacyjnym raczej niż badawczym. Systematycznych badań nie prowadzi się, z powodu braku wystarczającej ilości wykwalifikowanych pracowników. Główny wysiłek Muzeum skupia się na gromadzeniu materiałów, które z kolei służą do coraz liczniejszych badań prowadzonych indywidualnie np. przez studentów etnologii, historii, dziennikarstwa itp.

W Polsce nie ma wyspecjalizowanych cyganologicznych ośrodków badawczych. Indywidualne badania prowadzą studenci różnych kierunków, głównie etnolodzy. Najwięcej prac dyplomowych dotyczących Romów powstało w ostatnich latach w Instytucie Etnologii i Antropologii przy Uniwersytecie Warszawskim pod kierunkiem prof. Lecha Mroza. On sam prowadzi intensywne badania źródeł historycznych dotyczących dziejów Cyganów na obszarze dawnej Rzeczpospolitej. Wielu nowych odkryć dokonał ostatnio w archiwach Wilna i Lwowa. W przygotowaniu jest publikacja owych dokumentów.3 Z indywidualnych prac badawczych warto wspomnieć o doktoranckiej pracy Piotra Krzyżanowskiego o przestępczości Cyganów. Natomiast Stowarzyszenie Romów w Oświęcimiu przeprowadziło niedawno badania na temat socjalnej sytuacji Romów na południu Polski.4 Stowarzyszenie to gromadzi również dokumentację na temat współczesnej sytuacji Cyganów w Polsce, konfliktów etnicznych, a także martyrologii Cyganów w czasie nazizmu. Wydawany przez to Stowarzyszenie kwartalnik polskojęzyczny "Dialog-Pheniben" zamieszcza teksty popularne i popularno-naukowe, w których często wykorzystywane są wyniki badań poszczególnych badaczy o ośrodków naukowych.


Przypisy


  1. Adam Bartosz, Cyganie. Roma. Gypsies. The guidebook of exhibition, Tarnów 1998
  2. The Gypsy Caravan of Memory, "Pro Memoria", 10:1999
  3. zob. też Lech Mróz, Geneza Cyganów i ich kultury, Warszawa 1992
  4. Wyniki badań opublikowano w wydawanym przez Stowarzyszenie kwartalniku Dialog - Pheniben

menuna początekcygekspo.rtf - 18 kB
Stowarzyszenie OLSZÓWKA  -  al. Armii Krajowej 141/55  -  43-300 Bielsko-Biała
tel. 0..33 816 11 96  -  e-mail : olszowka@free.ngo.pl  jacek@olszowka.most.org.pl